• darkblurbg

Recht op contact!

Gepubliceerd op: 28-11-2021

INLEIDING Onze collega Richard Bouwmeester is nog eens gedoken in het begrip communicatie en hoe daarnaar door verschillende wetenschappers in de tijd is gekeken. Zijn artikel is een pleidooi voor het niet te onderschatten belang van communicatie en contact. Zonder contact geen identiteit, zonder contact geen menszijn. Recht op contact dus, ook voor de mens met beperkingen!

 

 

Recht op contact

Een belangrijke kernwaarde voor mij is dat ieder mens het recht heeft op contact met een ander: om zich verstaanbaar te maken en begrepen te worden.

 

Communicatie

Communicatie kun je op verschillende manieren beschrijven. Communicatie wordt vaak gedefinieerd in (enge) termen van een zender die een boodschap uitzendt en een ontvanger die de boodschap ontvangt. Een meer omvattende beschrijving is dat communicatie alle gedrag is in een situatie waarin mensen aanwezig zijn. Alle gedrag is communicatie en volgens Watzlawick kun je niet niet communiceren. In elk gedrag ligt een boodschap besloten die communicatie beïnvloedt. En zo kan communicatie zich ontwikkelen, omdat het verbonden is met bewustzijn. Bewustzijn stemt tot nadenken en het denken ontwikkelt zich mede door communicatie.

 

Verlopen het denken en communiceren via taal?

In de eerste jaren van een mensenleven ontwikkelt zich de communicatie en een specifiek middel daartoe is de taal. Volgens linguïsten heeft het taalverwervingsproces na het vierde levensjaar een dergelijke inhoud, dat het slechts met een reeks van vrij uitgebreide categorieën te beschrijven is. Anders gezegd: de taal heeft zich 'gezet’.

Communicatie is echter meer dan taal. In toenemende mate wordt bij het ouder worden weliswaar in (gesproken) taal gecommuniceerd. Maar daarbij zijn de non-verbale elementen van niet te onderschatten betekenis.

Kun je je communicatie en taal voorstellen in de persoon, in plaats van tussen personen? Wellicht is gewaar worden van een behoefte of gevoel een vorm van communicatie. Bewustwording van een behoefte vertaalt zich in een signaal naar buiten. Dit proces voltrekt zich in een taal van ogen en gelaat, van lichaam en houding, waardoor dit signaal kan worden waargenomen door een ander.

 

Contact en dialoog

De ander is ijkpunt om het eigen bewustzijn aan te toetsen en zich tot te verhouden. Begrepen worden door de ander kan tot gevolg hebben zichzelf (beter) te begrijpen. Er is sprake van contact doordat dat wat de ander aangeeft wat in hem omgaat raakt aan wat  er omgaat in jou. Existentialisten beweren dat bestaan alleen mogelijk is in contact met anderen, of in filosofische termen: existentie = co-existentie. Als variatie hierop kun je zeggen: “Communicatie is co-communicatie” (communicatie met jezelf en de ander).

Door ethisch filosofen wordt ‘dialoog’ uitgewerkt. Bij Buber is dialoog een hoofdthema in relatie tot ‘menswording’. Bij Levinas doet de ander via zijn gelaat een appèl op iemand om zich te verhouden tot de ander en zichzelf. Een ethische dimensie wordt toegevoegd aan de dialoog. Niet alleen vanuit ontwikkelingsperspectief, maar ook vanuit een perspectief van menswaardigheid heeft de mens recht op het (zoeken naar) het aangaan van contact met een ander. Contact is een basisbehoefte om jezelf te worden.

 

Jezelf zijn: identiteit

Wat is identiteit? Wanneer je je identiteit beschrijft, probeer je in algemene termen iets specifieks aan te duiden over jezelf. Toch is het onmogelijk om jezelf volledig te beschrijven. Je komt niet op een punt dat je zegt: “Dit is wat ik ben, niet meer en niet minder.” Het zelf is ongrijpbaar. Je blijft er omheen cirkelen. Het is net of er in het midden van de dingen die bij je horen niets is. Vrijwel nooit val je samen met jezelf, je verandert voortdurend in contact met anderen.

 “ Mag ik mezelf zijn?” is een vraag waarvan het antwoord een grote weerslag heeft op het contact met een ander. Jezelf kunnen zijn betekent mogen onderzoeken waar je warm voor loopt, waar je goed in bent en hoe je dat kunt delen met anderen. Jezelf niet mogen zijn is vaak een gevolg van gestolde opvatting over wie jij bent, wat je kunt en mag.

Identiteit die constant is, blijkt fictie. Identiteit heeft schijnbaar geen vaste kern, maar is iets wordends in contact met anderen. Identiteit gaat zijn eigen weg en krijgt eerder  authentieke vormen door vrijheid dan door manipulatie met regels en voorschriften.

Consequentie van bovenstaande: opvattingen die worden verabsoluteerd leiden tot repressie. Leiden mensen met een cognitieve/communicatieve beperking een menswaardig bestaan, vraag ik mij af?

 

Menswaardig bestaan

Menswaardigheid omschrijven is vragen naar de mens en het mens-zijn. Bij mensen met een beperking is contact niet persé gebonden aan spreken: het omvat alle menselijke uitingen en zintuiglijke mogelijkheden. Stokt contact dan treft dit beide partijen. Beide zijn mislukt in het ten aanzien van elkaar mens te worden.

Ieder mens hoort er bij, met of zonder beperking. Beperkingen (ook onze communicatieve) zijn inherent aan het bestaan én het leven met een beperking houdt een ernstige waarschuwing in om contact, de wortel van het mens-zijn, te behoeden en te bewaren. Dit betekent eveneens dat het vermijden van contact, door monologen te voeren, of door top-down communicatie in een organisatie, verabsoluteren van een werkmodel, een gevaar zijn voor menswaardige (werk)relaties. De mens leeft bij de gratie van contact met anderen.

 

Richard Bouwmeester, najaar 2021